Nhật Bản từng là cái nôi của robot hình người. Nhưng giờ đây, nước này chỉ còn góp mặt lác đác tại chính sân chơi mình khai sinh. Trong khi đó, Trung Quốc lại vươn lên rất nhanh. Chỉ sau thời gian ngắn nhập cuộc, họ đã chiếm phần lớn thị trường toàn cầu.
Cuối tháng 5, Hội nghị thượng đỉnh robot hình người 2026 diễn ra ở Tokyo. Tại đây, một robot tên Geminoid HI-6 đã phát biểu trước đám đông. Chủ đề là tương lai của mối quan hệ người – máy. Đây là bản sao cơ khí của giáo sư Hiroshi Ishiguro, Đại học Osaka. Robot được trang bị mô hình ngôn ngữ lớn, huấn luyện từ chính các bài viết và phỏng vấn của ông. Nhờ vậy, nó hội thoại khá tự nhiên.
Chia sẻ trong phần trình diễn tại hội nghị, robot Geminoid HI-6 nói:
“Trong tương lai, mối quan hệ giữa con người và robot sẽ gắn bó hơn, thậm chí ranh giới giữa hai bên có thể biến mất”
Theo tạp chí IEEE Spectrum, phát biểu này khá đáng chú ý. Geminoid HI-6 là thế hệ thứ sáu của dòng robot ra mắt cách đây 20 năm. Nhưng có một điểm đáng nói hơn. Trong khoảng 40 robot hình người tại hội nghị, sản phẩm Trung Quốc nhiều gấp ba lần Nhật Bản. Thậm chí, vài công ty Nhật còn phải dùng robot Trung Quốc để trình diễn công nghệ của chính mình.
TỪNG DẪN ĐẦU THẾ GIỚI VỀ ROBOT HÌNH NGƯỜI
Nội dung
Năm 1973, nhóm nghiên cứu tại Đại học Waseda (Tokyo) giới thiệu Wabot-1. Đây được xem là robot hình người kích thước thật đầu tiên trên thế giới. Nó có thể đi chậm bằng hai chân, cầm nắm đồ vật và giao tiếp đơn giản. Phiên bản kế nhiệm ra mắt thập niên 1980 thậm chí biết chơi đàn phím.
Cùng giai đoạn đó, Honda cũng bắt đầu nghiên cứu robot hình người. Hãng cho ra mắt Asimo vào năm 2000. Cỗ máy hai chân này nhanh chóng nổi tiếng khắp thế giới. Năm 2014, nó còn chơi bóng đá cùng cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama tại Tokyo. Tuy nhiên, đến năm 2018, Honda dừng phát triển Asimo. Lý do là hãng không thể thương mại hóa dự án.
SoftBank cũng đặt cược lớn vào robot hình người. Năm 2014, hãng ra mắt Pepper, mẫu robot gắn bánh xe. Nhưng đến năm 2021, SoftBank phải dừng sản xuất vì nhu cầu quá yếu. Theo IEEE Spectrum, Nhật Bản từng tạo ra nhiều phiên bản đột phá. Dù vậy, phần lớn chỉ dừng ở màn trình diễn đắt tiền. Chúng khó ứng dụng rộng rãi vào thực tiễn.
TRUNG QUỐC VƯƠN LÊN CHIẾM LĨNH THỊ TRƯỜNG
Theo ngân hàng Barclays, năm 2025 robot hình người Trung Quốc chiếm tới 85% thị phần toàn cầu. Tính đến giữa tháng 4/2026, nước này có 964 công ty trong lĩnh vực này. Số đơn đăng ký bằng sáng chế liên quan đạt 1.174 trong năm trước đó. Con số này tăng 89,7% và là mức cao nhất trong 5 năm.
Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR) cũng đưa ra ước tính đáng chú ý. Trung Quốc đang vận hành khoảng 2 triệu robot công nghiệp, gấp 4,5 lần Nhật Bản. Nước này còn dẫn đầu về sản xuất hàng loạt, nguồn cung phần cứng và dữ liệu huấn luyện. Theo công ty Omdia, thế giới xuất xưởng khoảng 13.000 robot hình người năm ngoái. Riêng Agibot và Unitree mỗi hãng đã xuất hơn 5.000 robot. Trong khi đó, các đối thủ Mỹ như Figure AI hay Tesla chỉ làm được vài trăm chiếc.
Robot hình người Trung Quốc cũng ngày càng phổ biến ngoài đời thực. Chúng từng biểu diễn võ thuật dịp Tết Nguyên đán. Có mẫu chạy bán marathon 21 km, vượt cả kỷ lục con người. Nhiều robot còn vô địch giải bóng đá RoboCup 2026. Tại trung tâm bưu chính Quảng Châu, một dây chuyền robot phân loại tới 1.200 bưu kiện mỗi giờ. Ngoài ra, công ty GigaAI dự định đưa 100 robot tới các hộ dân ở Vũ Hán vào mùa thu để thử giúp việc miễn phí. Rõ ràng, xu hướng đưa robot phục vụ vào vận hành thực tế ngày càng đậm nét. Nó không chỉ diễn ra ở Trung Quốc mà còn ở nhiều thị trường châu Á khác.
Ngay tại Nhật Bản, Japan Airlines cũng đã thử nghiệm robot hình người của Unitree từ đầu tháng 5. Hãng dùng robot để vận chuyển hành lý tại sân bay Haneda. Sân bay này phục vụ hơn 60 triệu lượt khách mỗi năm. Đây được xem là một giải pháp cho tình trạng thiếu hụt lao động.
VÌ SAO ROBOT HÌNH NGƯỜI NHẬT BẢN KHÓ THƯƠNG MẠI HÓA
Ông Shuichi Nagao là Giám đốc công nghệ bộ phận Omakase Robotics thuộc Zeals, một nhà phát triển robot Nhật Bản. Ông cho biết sản phẩm nội địa khó bán ra thị trường. Nguyên nhân là vướng nhiều quy định an toàn. Trong khi đó, Trung Quốc nhập cuộc trễ hơn vài chục năm. Nhưng chính phủ nước này lại đẩy mạnh lĩnh vực robot. Họ có đội ngũ kỹ sư trẻ, phần lớn ở tuổi 20-30 và tư duy khác biệt. Ông nhấn mạnh:
“Các công ty lớn ở Nhật Bản vẫn đang tìm kịch bản ứng dụng cho robot hình người, còn Trung Quốc đã sản xuất hàng loạt và giảm chi phí”
Ông Takaaki Shigemitsu, Chủ tịch công ty Techshare, có góc nhìn tương tự. Theo ông, một số dự án robot nổi bật của Nhật Bản đã khép lại. Vì vậy, sự quan tâm trong nước cũng nguội hơn so với Mỹ và Trung Quốc. Ông nói:
“Robot hình người ở Nhật Bản đã nhảy múa từ 35 năm trước, nhưng chúng không đóng góp cho nhiệm vụ công nghiệp mà chỉ phục vụ giải trí, sự quan tâm của công chúng sau đó cũng biến mất”
Theo SCMP, khác biệt then chốt của làn sóng hiện nay nằm ở “bộ não” AI. Thế hệ trước chỉ hành động theo kịch bản lập trình sẵn. Còn robot ngày nay được kỳ vọng tự học hỏi. Chúng hướng tới những năng lực mang tính tổng quát hơn.
THIẾU NHÂN TÀI AI – RÀO CẢN CHUYỂN HƯỚNG
Bà Ani Kelkar là chuyên gia robot tại công ty tư vấn McKinsey & Company. Bà cho biết Nhật Bản từng dẫn đầu thế giới về mật độ robot sản xuất. Đó là số robot công nghiệp đa năng trên 10.000 nhân viên. Vị trí này được giữ liên tục từ năm 1994 đến 2009. Nhưng đến năm 2024, Nhật Bản chỉ còn đứng thứ 5, với 446 robot trên 10.000 nhân viên. Trong khi đó, Hàn Quốc vươn lên dẫn đầu với 1.220.
Theo bà Kelkar, một phần nguyên nhân đến từ hệ thống đại học. Các trường Nhật Bản từ lâu tập trung vào kỹ thuật sản xuất truyền thống. Điều này dẫn tới thiếu hụt nhân tài AI. Các công ty Nhật vẫn mạnh trong mảng robot công nghiệp cổ điển. Tuy nhiên, chính thế mạnh đó lại khiến họ khó chuyển hướng sang làn sóng mới. Bà nhận định:
“Sự phục hồi vẫn chưa diễn ra vì Nhật Bản đã lỡ mất giai đoạn mà AI cho robot phát triển bùng nổ, và giờ họ phải chạy đua để bắt kịp”
GÓC NHÌN TỪ ROBOWORLD
Câu chuyện Nhật Bản để lại một bài học đáng chú ý. Sở hữu công nghệ robot đột phá thôi là chưa đủ. Yếu tố quyết định vị thế là tốc độ thương mại hóa. Quan trọng không kém là khả năng đưa robot vào vận hành thực tế. Đây cũng là xu hướng ở nhiều ngành, từ nhà máy, kho bãi đến chuỗi F&B. Ngày càng nhiều doanh nghiệp tìm tới các dòng robot tự động hóa để giải bài toán thiếu hụt lao động. Họ chọn tối ưu vận hành ngay hôm nay, thay vì chờ những đột phá còn ở phía trước.
