Nhiều năm qua, thế giới quen nhìn xe tự lái như cuộc đua của vài hãng công nghệ lớn. Nhưng Trung Quốc lại chọn hướng khác. Họ không chỉ tự động hóa một chiếc xe. Họ đang lắp ghép cả một hệ thống giao thông tự động, từ robotaxi và cảng biển cho tới metro, xe tải và taxi bay.
Không chỉ là xe tự lái, mà là cả một hệ thống giao thông tự động
Suốt một thời gian dài, truyền thông chỉ chú ý tới chiếc ô tô không người lái. Người ta bàn về Tesla, Waymo hay Apple. Câu hỏi thường gặp là phần mềm của hãng nào lái giỏi hơn. Trong khi đó, Trung Quốc âm thầm theo đuổi tham vọng rộng hơn nhiều. Mục tiêu của họ không dừng ở một phương tiện đơn lẻ.
Cách tiếp cận này tạo ra khác biệt rất lớn. Một chiếc xe tự lái giỏi chỉ giải quyết bài toán của riêng nó. Ngược lại, giao thông tự động ở cấp hệ thống làm thay đổi cách hàng hóa và con người dịch chuyển. Vì vậy, những gì đang diễn ra tại Trung Quốc đáng để bạn theo dõi kỹ.
Robotaxi đã rời phòng thí nghiệm để ra đường phố
Theo hãng tin Reuters, robotaxi vài năm trước mới chỉ có trong video thử nghiệm. Nhưng hiện nay, tình hình đã khác hẳn. Tại Bắc Kinh, Vũ Hán, Quảng Châu hay Thâm Quyến, người dân gọi được taxi không tài xế bằng điện thoại. Trải nghiệm từng bị coi là viễn tưởng nay thành lựa chọn đi lại hằng ngày. Đó là bước chuyển của giao thông tự động, từ trình diễn công nghệ sang khai thác thương mại.
Khác với Mỹ, nơi Waymo gần như là biểu tượng duy nhất, Trung Quốc có nhiều doanh nghiệp cùng chạy đua. Baidu với Apollo Go, WeRide, Pony.ai hay gần đây là XPeng đều đang mở rộng đội xe. Phạm vi hoạt động cũng được nới rộng theo từng thành phố. Nhờ vậy, thị trường có đủ đối thủ để cạnh tranh về giá và chất lượng dịch vụ.
Bên cạnh xe cá nhân, phương tiện công cộng cũng bước vào cuộc chơi. Nhiều thành phố đã cấp phép cho xe chạy hoàn toàn không có tài xế. Các tuyến đường được chỉ định rõ ràng ngay từ đầu. Song song đó, khung pháp lý liên tục được cập nhật để mở rộng quy mô. Reuters nhận định Trung Quốc hiện là một trong hai thị trường robotaxi lớn nhất thế giới.
Dữ liệu thực tế mới là lợi thế khó sao chép
Điểm khác biệt lớn nhất không nằm ở thuật toán, mà ở quy mô triển khai. Mỗi ngày, hàng nghìn chuyến robotaxi lăn bánh trên đường phố Trung Quốc. Đi kèm là dòng dữ liệu chảy về hệ thống AI không ngừng nghỉ. Dữ liệu ấy gồm giao lộ đông đúc, thời tiết xấu và hành vi khó đoán của người đi bộ.
Chính lượng dữ liệu này trở thành “nhiên liệu” cho các mô hình trí tuệ nhân tạo. Càng nhiều xe chạy, hệ thống càng học nhanh hơn. Khả năng xử lý tình huống nhờ đó cũng mượt hơn theo thời gian. Vòng lặp ấy tự nó tạo khoảng cách với các đối thủ đi sau. Do đó, nhiều nhà phân tích quốc tế cho rằng lợi thế này rất khó bắt kịp.
Cảng biển và xe tải: cuộc cách mạng ít được nhắc tới
Robotaxi mới chỉ là lớp bề mặt của cuộc chuyển đổi. Một cuộc cách mạng thầm lặng hơn đang diễn ra tại các cảng biển. Những cảng container lớn như Dương Sơn, Thanh Đảo hay Thiên Tân đã dùng xe container tự hành. Đi cùng là cần cẩu điều khiển bằng AI và mạng 5G. Hệ thống điều phối logistics cũng chạy theo thời gian thực.
Trước đây, bến cảng phụ thuộc vào hàng nghìn lao động làm theo ca. Nay chúng có thể chạy gần như liên tục 24 giờ. Mức tự động hóa cao giúp tăng năng suất và kéo giảm chi phí vận hành. Điều này rất quan trọng với quốc gia xuất khẩu lớn nhất thế giới. Rõ ràng, giao thông tự động ở đây là bài toán năng lực cạnh tranh, không chỉ là công nghệ.
Trên đường bộ, xe tải tự lái cũng được triển khai rất nhanh. Ban đầu, loại xe này chỉ chạy trong khu công nghiệp hoặc khu khai khoáng. Đó là nơi điều kiện giao thông đơn giản hơn nhiều. Nhưng hiện nay, nhiều doanh nghiệp đã đưa xe lên cao tốc. Chúng nối các trung tâm logistics với nhau theo lịch trình cố định.
Việc tự động hóa đội xe tải mang lại hai lợi ích rõ rệt. Trước hết, chi phí nhân công giảm đáng kể. Sau đó là khả năng vận hành gần như liên tục. Tài xế con người không thể làm điều này vì quy định về thời gian nghỉ. Vì vậy, giao thông tự động trở thành lời giải tự nhiên cho bài toán vận tải đường dài.
Metro không người lái và tham vọng kinh tế tầm thấp
Một mảnh ghép khác nằm ở hệ thống metro. Nhiều tuyến tàu điện ngầm tại Bắc Kinh, Thượng Hải hay Quảng Châu đã tự động hóa ở mức cao nhất. Đoàn tàu tự tăng tốc, giảm tốc và mở cửa mà không cần người lái. Khi ghép thêm AI quản lý lưu lượng hành khách và dữ liệu thời gian thực, giao thông tự động lan sang cả mạng lưới công cộng.
Trong khi đó, tờ Financial Times cho hay bầu trời thấp là mặt trận tiếp theo. Vài năm qua, khái niệm “kinh tế tầm thấp” đã thành chiến lược quan trọng của Trung Quốc. Các doanh nghiệp như EHang và XPeng AeroHT đang phát triển máy bay điện cất hạ cánh thẳng đứng. Loại phương tiện này nhắm tới vận tải hành khách, du lịch, cứu hộ và logistics.
Financial Times nhận định Trung Quốc có lợi thế nhờ chuỗi cung ứng pin và chính sách hỗ trợ. Tiến trình cấp phép của họ cũng nhanh hơn nhiều quốc gia khác. Một số thành phố đã chuẩn bị hạ tầng cho dịch vụ taxi bay thương mại. Mốc thời gian được nhắc tới là nửa sau của thập kỷ này. Tuy nhiên, việc triển khai đại trà còn phụ thuộc vào yêu cầu an toàn và quản lý không phận.
Cuộc đua mới: ai ghép được cả hệ thống?
Điều đáng chú ý là các dự án trên không tồn tại độc lập. Robotaxi, xe tải tự lái, cảng thông minh, metro và taxi bay dùng chung một nền tảng. Nền tảng đó gồm AI, điện toán hiệu năng cao, mạng 5G, cảm biến, bản đồ số và dữ liệu thời gian thực. Nói cách khác, Trung Quốc đang xây một “hệ điều hành giao thông” thống nhất.
Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cuộc cạnh tranh tương lai sẽ đổi hình dạng. Đó sẽ không còn là Tesla đối đầu Baidu hay Waymo đối đầu Pony.ai. Cuộc đua thực sự diễn ra giữa các quốc gia dựng được hệ sinh thái giao thông tự động hoàn chỉnh với các quốc gia chỉ có từng công nghệ rời rạc. Khi đó, lợi thế không thuộc về ai làm chiếc xe tốt hơn. Nó thuộc về ai vận hành được cả mạng lưới như một cỗ máy thống nhất.
Góc nhìn từ Roboworld
Câu chuyện của Trung Quốc gợi ra một bài học khá rõ. Tự động hóa không bắt đầu bằng một cỗ máy hoàn hảo. Nó bắt đầu từ những bài toán nhỏ, lặp lại và đo đếm được. Cảng biển tự động khâu bốc xếp trước, rồi mới nối sang điều phối. Xe tải tự hành cũng chạy trong khu công nghiệp nhiều năm trước khi lên cao tốc.
Ở quy mô một nhà máy hay một kho hàng, logic ấy gần như không đổi. Vận chuyển nội bộ là chặng dễ đo đếm nhất. Quãng đường cố định, tần suất cao và ít biến số bất ngờ. Đó cũng là lý do các dòng robot vận chuyển công nghiệp thường là điểm khởi đầu quen thuộc. Từ một tuyến chạy ổn định, dữ liệu sẽ cho biết nên mở rộng tiếp ở đâu.
Điểm thú vị nằm ở chỗ giá trị thật không đến từ bản thân cỗ máy. Nó đến từ dữ liệu mà cỗ máy tạo ra mỗi ngày. Một robot chạy đủ lâu sẽ cho bạn biết chỗ nào hay tắc. Nó cũng chỉ ra ca nào quá tải và tuyến nào đang lãng phí. Với ai muốn hình dung cụ thể hơn, các mô tả robot vận chuyển trong nhà máy và kho hàng là tài liệu tham khảo dễ tiếp cận.
Nhìn từ góc độ đó, giao thông tự động ở tầm quốc gia và tự động hóa trong một nhà xưởng khá giống nhau. Cả hai đều bắt đầu từ việc số hóa những chuyến đi lặp lại. Sau đó, dữ liệu sẽ dẫn đường cho bước kế tiếp. Khoảng cách giữa hai quy mô, xét cho cùng, chỉ là thời gian và mức độ kiên nhẫn.
