Một cỗ máy nặng hơn nửa tấn, cao hơn hai mét đang học cách làm công việc khó tuyển người nhất trong vườn cao su. Robot cạo mủ cao su do kỹ sư Đỗ Minh Tâm và cộng sự phát triển suốt bốn năm đã cho sản lượng hơn gấp rưỡi mức tham chiếu của công nhân trong một thử nghiệm tại Đồng Nai. Câu chuyện này cho thấy cách một bài toán rất Việt Nam được giải bằng cơ khí chính xác và tự động hóa.
Robot cạo mủ cao su làm được gì
Giữa vườn cao su ở Đồng Nai, cỗ máy dừng sát một thân cây, vươn cánh tay hình trụ kẹp chặt để làm khung tựa cho đầu dao, rồi dịch chuyển theo vòng cung và cắt một đường dài trên vỏ. Tác giả của nó là kỹ sư Đỗ Minh Tâm, nhà sáng lập Công ty Robot Và Cao su Tân Ý, người cho biết robot có lực cắt và độ chính xác vượt trội so với cả người thợ lành nghề.

Điểm khác biệt nằm ở những vết cắt liền mạch mà sức tay người khó làm được. Công nhân thường phải “cạo nhịp”, kéo dao 2-3 cm, lùi lại lấy đà rồi tiếp tục, để đường dao không đi quá sâu vào lõi gỗ hoặc quá nông làm giảm sản lượng. Đổi lại, nhịp đứt đoạn ấy làm dập miệng các ống mủ chạy dọc vỏ cây, nên lượng mủ thu được không thể cao như đường cạo liền.
Trong thử nghiệm tại Tổng Công ty Cao su Đồng Nai, trên lô 51 cây, robot thu được lượng cao su hơn gấp rưỡi so với mức tham chiếu của công nhân. Từ kết quả đó, ông Tâm khẳng định:
“Cạo mủ cao su là thao tác phù hợp với robot hơn rất nhiều so với con người”
Vì sao ngành cao su cần tự động hóa
Ý tưởng đến với ông Tâm từ năm 2022, khi làm việc với một doanh nghiệp cao su về nhu cầu tự động hóa. Khai thác mủ đòi hỏi làm việc từ 2-5 giờ sáng, lúc cây cho nhiều mủ nhất, trong môi trường đồi núi trơn trượt, ẩm ướt, thiếu ánh sáng và nhiều CO2. Công nhân thường mắc các bệnh xanh da, thiếu máu, dị ứng mủ cao su và bệnh đường hô hấp, vì vậy nghề này được xếp vào danh mục công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, có độ tuổi nghỉ hưu sớm hơn bình thường.
Trong khi đó, các giải pháp tự động hóa sẵn có chưa hiệu quả. Phần lớn là thiết bị gắn riêng trên từng thân cây, nên để thay một nhân công cần hơn 2.000 máy với tổng chi phí nhiều tỷ đồng. Do nhỏ và công suất thấp, các thiết bị này phải dùng lưỡi dao rung để cắt qua vỏ, làm dập ống mủ và giảm sản lượng, tức là vừa tốn kém vừa không giải quyết được gốc vấn đề.

Bốn năm chỉnh một đường dao
Cuối năm 2022, lần đầu đưa robot ra vườn, nhóm gặp hàng loạt vấn đề: máy đến cây không đúng vị trí, đường cạo thiếu chính xác, gặp cây nghiêng thì không cạo được. Thử nghiệm cho thấy khoảng cách rất xa giữa một cỗ máy biết chuyển động và một giải pháp thay được thao tác của thợ cạo. Robot phải tìm đúng cây, đưa tay máy vào đúng chỗ và điều khiển lưỡi dao trên những thân cây khác nhau về độ nghiêng, hình dạng, bề mặt vỏ.
Sai số chỉ khoảng 0,3 mm trên bề mặt vỏ
Theo ông Tâm, phức tạp nhất là xác định và giữ ổn định đường dao, phải tới giữa năm nay thao tác cạo mới hoàn thiện. Lưỡi dao cần cạo cách tầng gỗ khoảng 1-1,3 mm, đủ để mở tối đa ống mủ ở lớp vỏ nhưng không làm tổn thương lớp lõi, và mỗi lần chỉ được lấy đi một lát vỏ với độ dày quy định. Ngay cả thợ lành nghề cũng khó làm chuẩn, nên họ có xu hướng cạo nông để tránh bị trừ lương thưởng, dẫn tới sản lượng không tối ưu.

Nhóm giải quyết bằng cơ cấu giúp dao bám theo bề mặt vỏ, kết hợp lưu độ sâu cạo riêng cho từng cây. Cụm chi tiết xác định bề mặt hiện có sai số chỉ khoảng 0,3 mm, còn cụm cơ khí và kỹ thuật cạo đã được bảo hộ sáng chế độc quyền. Tận dụng độ chính xác đó, robot được chế tạo đủ lực kéo dao liên tục để cắt ngọt toàn bộ ống mủ dọc thân cây, giúp mủ chảy thông suốt hơn.
Định vị bằng lidar, không cần GPS
Khả năng đi lại vốn đơn giản với con người lại là thách thức với robot tự hành. Hệ thống dùng một lidar, thiết bị đo khoảng cách và góc quét bằng tia laser, không cần GPS và chỉ sai số vị trí trong khoảng 3 cm. Đây cũng là nguyên lý quen thuộc trong cách robot dùng cảm biến LiDAR để tự định vị ở nhà xưởng hay nhà hàng, chỉ khác là môi trường lần này là vườn cây ngoài trời, nền đất không bằng phẳng và thân cây nào cũng na ná nhau.

Chậm hơn người nhưng làm được cả đêm
Robot cho sản lượng vượt trội nhưng cần thời gian định vị, di chuyển và phối hợp thao tác, nên hiện mất khoảng 45 giây cho một chu kỳ cạo, chậm hơn con người. Nhóm đang cải thiện để đạt mục tiêu 20 giây một chu kỳ, tương đương công nhân. Lợi thế họ theo đuổi là độ chính xác, ổn định và khả năng làm việc liên tục nhiều giờ, qua đó bù vào tình trạng thiếu thợ cạo mủ.
- Ca làm việc: robot chạy từ 20h đến 6h sáng hôm sau, dài hơn ca của công nhân để bù tốc độ
- Giám sát: một nhân viên theo dõi 10 máy để xử lý khi có sự cố
- Ban ngày: người lao động thu mủ, kiểm tra đường cạo, robot được bảo dưỡng và sạc pin
- Đầu tư: giá robot hiện là 420 triệu đồng, nhóm tính thời gian hoàn vốn khoảng 2,7 năm với đội 10 robot cùng nhân công hỗ trợ
Tiềm năng thương mại và bước tiếp theo
Tại chung kết Cuộc thi Sáng kiến Khoa học 2026, giải pháp được đánh giá có tiềm năng thương mại hóa cao, trong bối cảnh lao động khai thác cao su tại Việt Nam khoảng 300.000 người mà vẫn thiếu hụt, còn thế giới là 2,5 triệu người. Sản phẩm được chọn vào top 5 Sáng kiến doanh nghiệp xuất sắc của cuộc thi.

Sau cuộc thi, nhà sáng chế mong có thêm nguồn đầu tư để mở rộng sản xuất và triển khai mô hình thử nghiệm tại các đồn điền từ 100 hecta trở lên. Nói về tiềm năng của sản phẩm, ông Tâm chia sẻ:
“Đây là giải pháp tiềm năng thay đổi toàn diện quy trình khai thác cao su để tạo ra sản lượng 150% hoặc hơn”
Dù vậy, ông cũng thừa nhận cần thời gian để thuyết phục khách hàng chuyển đổi khỏi quy trình đã quen thuộc nhiều năm.
Góc nhìn từ Roboworld
Điều chúng tôi thấy đáng chú ý nhất ở câu chuyện này không phải chiếc robot, mà là cách đặt bài toán. Nhóm Tân Ý chấp nhận robot chậm hơn người, rồi tổ chức lại cả ca làm việc để bù vào điểm yếu đó, thay vì cố buộc máy móc làm y hệt con người. Đây cũng là cách nghĩ đúng khi đưa robot vào nhà máy hay kho hàng: hiệu quả đến từ việc thiết kế lại quy trình quanh thiết bị, với một người giám sát nhiều máy và con người chuyển sang phần việc cần phán đoán.
Những môi trường nặng nhọc, độc hại, khó tuyển người vẫn là nơi tự động hóa có lý do tồn tại rõ nhất, từ vận chuyển vật tư đến robot vệ sinh công nghiệp trong nhà xưởng. Bạn có thể xem các dòng robot tự hành đang được ứng dụng tại Việt Nam để hình dung thêm. Một sản phẩm như robot của Tân Ý cũng là tín hiệu tích cực cho câu chuyện nội địa hóa năng lực robot trong nước mà ngành đang theo đuổi.

























