Ở Trung Quốc, nghề huấn luyện robot đang thu hút hàng loạt lao động tự do. Mỗi ngày, họ đeo cảm biến và lặp lại những việc rất quen như cầm cốc hay rửa bát. Mỗi cử động ấy trở thành dữ liệu để dạy robot làm việc trong bếp, nhà máy và siêu thị. Thu nhập có thể chạm gần 25 triệu đồng mỗi tháng. Tuy nhiên, đằng sau con số đó là áp lực không nhỏ và một nghịch lý đáng suy ngẫm.
Nghề huấn luyện robot nở rộ khắp Trung Quốc
Robot muốn làm được việc nhà thì trước hết phải “xem” con người làm hàng nghìn lần. Vì vậy, một nhóm lao động kiểu mới đã ra đời với tên gọi “người huấn luyện robot”. Họ mặc thiết bị ghi chuyển động và làm các thao tác sinh hoạt theo kịch bản. Thực tế, mỗi lần nhấc cốc hay lau bàn đều được số hóa thành một mẫu dữ liệu. Sau đó, dữ liệu được gom thành các bộ huấn luyện. Nhờ vậy, robot dần học được cách xoay xở trong môi trường phức tạp như nhà bếp, nhà xưởng hay quầy siêu thị.
Hiện nay, tin tuyển dụng kiểu này xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội Trung Quốc. Theo SCMP, mức lương được chào mời khoảng 4.000-6.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Con số này tương đương hơn 15 triệu đến gần 25 triệu đồng. Nhờ đó, công việc hút được nhiều người thất nghiệp lẫn thanh niên muốn có giờ giấc linh hoạt. Ngoài ra, yêu cầu đầu vào khá đơn giản. Người làm chủ yếu chỉ cần lặp lại động tác thật đúng chuẩn.
Rửa bát 200 lần mỗi ngày và áp lực bị xếp hạng
Liu Yun năm nay 40 tuổi. Chị từng làm trong ngành ô tô rồi mất việc. Sau đó, chị chật vật tìm hướng đi mới vì rào cản tuổi tác. Hiện nay, chị làm tại một studio ở Bắc Kinh. Mỗi ca, chị đeo vòng tay cảm biến và gắn chip ở đầu ngón tay. Mắt chị nhìn theo hướng dẫn trên màn hình, còn tay thì lặp lại việc di chuyển cốc hay lau bề mặt.
Nói về bản chất công việc, Liu Yun so sánh:
“Thay vì gọi là huấn luyện robot, công việc này giống như đang dạy một đứa trẻ hai tuổi hơn”
Đổi lại mức lương khá, mọi cử động của chị đều bị giám sát chặt. Cụ thể, các màn hình lớn liên tục xếp hạng người lao động theo năng suất và độ chính xác. Chỉ tiêu mỗi người là 160 mẫu dữ liệu một ngày. Trong khi đó, người giỏi nhất có thể làm hơn 260 mẫu. Với Liu, nhịp lặp lại ấy nhanh chóng vắt kiệt sức. Rõ ràng, đứng rửa bát và lau bàn tới 200 lần mỗi ngày đã chạm tới giới hạn chịu đựng của chị.
Việc thời vụ của sinh viên và tỷ lệ bỏ việc cao
Trong khi đó, Sun là sinh viên 22 tuổi đến từ tỉnh Sơn Tây. Cậu coi đây là việc làm thêm trong kỳ nghỉ hè, lúc đang chờ cơ hội thực tập. Nhiệm vụ của Sun gồm gấp quần áo và quét nhà. Đồng thời, cậu ghi lại các chuyển động chuẩn để làm tài liệu huấn luyện. Công việc trả 120 nhân dân tệ (khoảng 420.000 đồng) cho ca ngày và 135 nhân dân tệ (khoảng 470.000 đồng) cho ca đêm.
Tuy nhiên, Sun cho biết tỷ lệ bỏ việc của nghề này rất cao. Nhiều người nghỉ chỉ sau vài tuần ngắn ngủi. Theo cậu, thu nhập ấy không đủ bù cho căng thẳng về thể chất lẫn tinh thần. Lý do là người làm phải lặp mãi một chuỗi động tác vô hồn, gần như không có gì thay đổi.
Từ căn bếp tại nhà ra tới đường phố
Không phải ai cũng thấy công việc này nặng nề. Với một số người, nó lại mang tới sự linh hoạt cần thiết. Chẳng hạn, chị Guo Hongjuan ở tỉnh Giang Tô chọn làm tại nhà khoảng 6 tiếng mỗi ngày. Chị thu thập dữ liệu qua các việc như xếp sách, lau bàn và di chuyển đồ đạc. Nhờ đó, chị kiếm được khoảng 4.000 nhân dân tệ mỗi tháng, tức hơn 15 triệu đồng. Quan trọng hơn, chị vẫn có thời gian chăm con nhỏ.
Bên cạnh đó, việc thu thập dữ liệu hành vi đang mở rộng ra cả ngoài trời. Tháng 8 vừa qua, công ty Physen AI ở Thâm Quyến đã hợp tác với một đơn vị vệ sinh môi trường. Hai bên gắn thiết bị thu dữ liệu cho chính các công nhân quét rác. Khi họ làm việc trên phố, mọi phản ứng với chướng ngại vật đều được ghi lại. Ví dụ, động tác né một chiếc xe đạp điện chạy ngang cũng trở thành dữ liệu quý. Từ đó, robot hiểu rõ hơn môi trường thực tế và cách xử lý tình huống bất ngờ.
Những trung tâm dữ liệu robot quy mô lớn
Song song với lao động tự do, Trung Quốc còn xây các trung tâm huấn luyện robot rất lớn. Ví dụ, trung tâm dữ liệu robot hình người ở quận Thạch Cảnh Sơn, Bắc Kinh rộng hơn 10.000 m². Trung tâm mở cửa vào năm 2025 và tái hiện 16 kịch bản theo tỷ lệ 1:1. Các kịch bản trải từ sản xuất công nghiệp, nhà thông minh tới chăm sóc người cao tuổi. Tại đây, người huấn luyện dùng kính thực tế ảo và thiết bị ghi chuyển động. Nhờ vậy, robot học được cách thu dọn mặt bàn, phân loại rác hay đóng gói hàng tiêu dùng.
Theo công bố của trung tâm, mỗi năm nơi này tạo ra hơn 6 triệu điểm dữ liệu. Rõ ràng, dữ liệu đang là “nhiên liệu” của robot hình người. Mô hình AI có thể rất mạnh, nhưng thiếu dữ liệu thao tác thật thì robot vẫn vụng về. Do đó, doanh nghiệp sẵn sàng trả tiền cho từng giờ con người cầm cốc hay gấp áo. Nói cách khác, nghề huấn luyện robot là mắt xích thầm lặng nhưng không thể thiếu trong cuộc đua này.
Dư luận trái chiều và một nghịch lý khó tránh
Sự trỗi dậy của nghề này kéo theo nhiều luồng ý kiến trên mạng. Một số người gọi vui đây là “dây chuyền lắp ráp không gian mạng”. Trong khi đó, người khác ví nó như một kiểu “lao động nhập cư tại gia”. Thậm chí, một công nhân trung niên kể rằng mình đã làm ba tháng với mức lương thấp. Theo anh, điều nhận được rõ nhất là đã học được cách làm việc nhà.
Đáng suy ngẫm nhất là lời nhận xét của một cư dân mạng:
“Thật vô cùng mỉa mai. Con người đang miệt mài dạy máy móc cách làm việc, nhưng rồi một ngày không xa, chính những cỗ máy đó sẽ hất cẳng và cướp đi chén cơm của những công nhân đã từng huấn luyện chúng”
Thực tế, nỗi lo này không mới. Mỗi làn sóng tự động hóa đều khiến vài công việc biến mất. Đồng thời, nó cũng mở ra những vị trí hoàn toàn mới. Chính nghề huấn luyện robot là một ví dụ do làn sóng ấy sinh ra. Vì vậy, câu hỏi đáng bàn hơn là con người sẽ làm gì khi robot nhận phần việc lặp lại.
Góc nhìn từ Roboworld
Câu chuyện từ Trung Quốc cho bạn thấy một điều khá rõ. Robot hình người làm việc nhà vẫn đang ở giai đoạn “đi học”. Chúng cần lượng dữ liệu khổng lồ mới có thể thành thạo. Ngược lại, robot chuyên dụng đã đi làm thật từ lâu. Ở nhiều nhà hàng tại Việt Nam, robot phục vụ BellaBot đã đảm nhận việc bưng món và thu dọn bát đĩa mỗi ngày. Nhờ tập trung vào một nhóm nhiệm vụ rõ ràng, loại robot này vận hành ổn định mà không phải chờ AI tổng quát hoàn thiện.
Theo quan sát của Roboworld, bài học lớn ở đây là cách phân vai giữa người và máy. Động tác lặp lại hàng trăm lần mỗi ngày là phần việc làm con người kiệt sức nhanh nhất. Khi giao phần đó cho robot phục vụ nhà hàng, nhân viên có thêm thời gian chăm sóc khách. Bên cạnh đó, doanh nghiệp giảm được áp lực tuyển người ở các vị trí hay nghỉ việc. Suy cho cùng, tự động hóa đúng chỗ không lấy đi chén cơm của ai, mà giúp công việc của con người trở nên đáng làm hơn.
