Phát triển ngành robot Việt Nam nên bắt đầu từ đâu khi nguồn lực có hạn và cuộc đua toàn cầu đang tăng tốc? Trao đổi với TTXVN tại Washington, nghiên cứu sinh tiến sĩ Lê Minh Nhật của Đại học George Mason đề xuất một lộ trình cụ thể. Theo đó, Việt Nam nên chọn những ứng dụng có nhu cầu rõ ràng, phát huy thế mạnh phần mềm và tích hợp hệ thống, rồi mới từng bước làm chủ phần cứng.
Phát triển ngành robot Việt Nam không nên dàn trải
Một hệ thống robot hiện đại bao gồm nhiều lớp công nghệ, từ cơ khí, động cơ, cảm biến, vi xử lý đến phần mềm điều khiển và AI. Rất khó để một quốc gia đi sau làm chủ tất cả cùng lúc, nên ông Lê Minh Nhật cho rằng Việt Nam cần chọn một số công đoạn có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh. Sau đó mới mở rộng năng lực và tiến dần tới các công nghệ quan trọng. Đây là một cách tiếp cận thực dụng, bởi nó bắt đầu từ điều đang làm được thay vì điều muốn có.
Phần mềm và tích hợp đi trước, phần cứng theo sau
Với nền tảng sẵn có, thế mạnh được nhắc tới là phần mềm, AI và tích hợp hệ thống để tạo ra các giải pháp chuyên biệt. Ở phía phần cứng, nghiên cứu sinh này khuyến nghị tận dụng năng lực công nghiệp hiện có, kết hợp linh kiện và nền tảng nhập khẩu có giá cạnh tranh trong ngắn và trung hạn. Doanh nghiệp trong nước sẽ tích lũy kinh nghiệm qua quá trình ứng dụng, rồi mới tiến tới làm chủ phần cứng vốn đòi hỏi nhiều vốn. Theo ông, giá trị cốt lõi của robot nằm ở khả năng giải quyết trọn vẹn một quy trình công việc, chứ không chỉ ở từng linh kiện.
Ba lĩnh vực được đề xuất đi trước
Khi bàn về thứ tự ưu tiên, tiêu chí được đặt ra khá rõ gồm nhu cầu thực tế, môi trường làm việc và rào cản gia nhập. Nhờ vậy, danh sách ưu tiên không dựa trên độ hấp dẫn của công nghệ mà dựa trên khả năng tạo ra hiệu quả sớm. Có thể tóm tắt các hướng đi được đề xuất như sau:
- Sản xuất công nghiệp: nhu cầu cụ thể, môi trường tương đối có cấu trúc, phù hợp với giai đoạn đầu
- Logistics: rào cản gia nhập không quá cao so với các ứng dụng trong môi trường mở
- Nông nghiệp: giám sát, chăm sóc cây trồng, phun thuốc và hỗ trợ thu hoạch, dù còn nhiều thách thức
Theo phân tích trong bài trao đổi, các dự án công nghiệp và logistics sẽ là bước đệm để hình thành hệ sinh thái, kéo theo năng lực phần mềm, phần cứng và các ngành hỗ trợ như sản xuất cảm biến, động cơ. Bạn có thể đối chiếu nhận định này với quy mô thị trường robot công nghiệp Việt Nam gần 2.900 tỷ đồng, nơi cơ hội đang phân bổ không đều giữa các ngành.
Nông nghiệp là hướng đi nhiều tiềm năng nhưng khó hơn
Robot nông nghiệp được đánh giá có thể nâng cao năng suất, giảm ảnh hưởng tới sức khỏe người lao động do tiếp xúc hóa chất, đồng thời cải thiện giá trị nông sản. Nếu được phát triển sát với nhu cầu thực tế, sản phẩm không chỉ phục vụ trong nước mà còn có thể cải tiến để xuất khẩu. Tuy nhiên, vườn cây và đồng ruộng là môi trường mở, địa hình luôn thay đổi, nên công nghệ và điều kiện triển khai vẫn là những trở ngại đáng kể.
Điều kiện cần để lộ trình thành hiện thực
Một đề xuất đáng chú ý là Việt Nam tham gia xây dựng bộ dữ liệu huấn luyện robot, đặc biệt là robot hình người. Lực lượng lao động làm việc trong nhiều ngành có thể đóng góp dữ liệu về thao tác và chuyển động của con người, từ việc thường ngày tới sản xuất, lắp ráp. Điều này cũng mở thêm một vai trò cho Việt Nam trong chuỗi giá trị, ngoài việc chỉ mua và vận hành thiết bị.
Cơ chế thử nghiệm, vốn và con người
Để biến các lợi thế thành kết quả, bài trao đổi nhắc tới một số điều kiện cụ thể về chính sách, nguồn vốn và nhân lực. Mỗi điều kiện đều gắn với một điểm nghẽn mà doanh nghiệp công nghệ trong nước đang gặp phải.
- Chính sách thử nghiệm: tạo điều kiện thu thập dữ liệu, thử robot tự hành và máy bay không người lái tại các khu đô thị mới, với yêu cầu an toàn và an ninh đầy đủ
- Nguồn vốn dài hạn: trung tâm tài chính quốc tế được kỳ vọng mở thêm cơ hội tiếp cận vốn đầu tư mạo hiểm
- Cộng đồng chuyên gia: nhà khoa học, kỹ sư và doanh nhân Việt ở nước ngoài có thể là cầu nối cho các dự án chung
- Liên kết nghiên cứu và doanh nghiệp: doanh nghiệp đặt bài toán, phòng thí nghiệm tìm lời giải rồi cùng thương mại hóa
Nghiên cứu sinh này cũng lưu ý không phải kết quả nào trong phòng thí nghiệm cũng nhanh chóng trở thành sản phẩm thương mại. Công nghệ cần được hoàn thiện về hiệu quả và độ tin cậy khi đưa vào thực tế, và đó là lý do những bài toán từ nhà máy nên đi trước. Câu chuyện kỹ sư IT rời văn phòng xuống nhà máy tại Trung Quốc cho thấy nhu cầu nhân lực đang dịch chuyển theo đúng hướng đó.
Robot hình người là bài toán dài hạn, không phải bị bỏ qua
Việc ưu tiên công nghiệp không có nghĩa là gác lại các hướng đi xa hơn. Ông Lê Minh Nhật cho rằng Việt Nam cũng cần chiến lược dài hạn cho những lĩnh vực chưa mang lại hiệu quả kinh tế tức thì, bởi robot thường cần nhiều thời gian nghiên cứu và thử nghiệm hơn các sản phẩm công nghệ khác. Những lĩnh vực được nêu gồm robot hình người và robot tương tác phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa Việt Nam trong giáo dục, y tế và chăm sóc người cao tuổi.
Góc nhìn từ Roboworld
Từ thực tế triển khai, chúng tôi nhận thấy lộ trình này khá sát với những gì đang diễn ra tại các nhà máy, kho vận và chuỗi dịch vụ. Điều doanh nghiệp cần thường không phải một con robot đa năng, mà là một công đoạn cụ thể chạy ổn định mỗi ngày. Việc tích hợp robot với mặt bằng, ca làm việc và hệ thống quản lý cũng chiếm phần lớn công sức, đúng như vai trò mà bài trao đổi đề cao.
Bạn có thể tham khảo dòng robot vận chuyển công nghiệp hay các mẫu robot vận chuyển tải trọng lớn để thấy cấu trúc rõ ràng của môi trường nhà xưởng giúp robot đi vào vận hành nhanh như thế nào. Nhìn từ góc độ đó, việc chọn đúng bài toán trước khi chọn công nghệ có lẽ là bài học quan trọng nhất của cả doanh nghiệp lẫn chính sách. Một ngành robot bền vững sẽ lớn lên từ những dự án tạo ra giá trị đo đếm được, rồi mới đủ sức theo đuổi các mục tiêu xa hơn.
