Một dự án từng cần 6 người giờ chỉ cần 1 kỹ sư kết hợp AI, và điều đó đang đẩy không ít lập trình viên Trung Quốc rời văn phòng để học nghề kỹ sư tự động hóa. Các lớp dạy PLC kín chỗ, nhà máy thì liên tục tìm người. Nhưng phía sau những lời mời làm việc là một cuộc đánh đổi mà dân văn phòng không dễ quen.
Khi AI làm thay phần lớn công việc viết mã
Đầu tháng 10, Tư Đồ, 34 tuổi, lập trình viên tại Thanh Đảo với 10 năm kinh nghiệm, nhận thông báo sa thải. Anh nhận ra sự thay đổi ập đến quá nhanh: năm 2025, trí tuệ nhân tạo mới chỉ thay được chức năng tìm kiếm, nhưng đến tháng 5, công nghệ này đã có thể phân tích cấu trúc mã lệnh, tự tìm và sửa lỗi. Khối lượng công việc 3 tháng được hoàn thành chỉ trong 1 tuần, và vai trò của người kỹ sư đổi khác theo. Tư Đồ mô tả:
“Công việc của chúng tôi hiện giờ biến thành người bấm ‘yes’, liên tục xác nhận các đề xuất sửa đổi do AI đưa ra”
Nhận thấy mình, giống nhiều đồng nghiệp ngoài 30 tuổi, khó chạy đua với tốc độ cập nhật của AI, anh tìm đường rút khỏi ngành. Từ tháng 7, anh và một đồng nghiệp đăng ký khóa đào tạo tự động hóa cuối tuần trị giá hơn 1.300 USD (33 triệu đồng), rồi chuyển sang học toàn thời gian sau khi mất việc, với mục tiêu tìm chỗ đứng trong các khu công nghiệp.
Kỹ sư tự động hóa thành đích đến mới
Dữ liệu từ nền tảng tuyển dụng Liepin cho thấy nhu cầu ở mảng Internet và bất động sản thu hẹp, trong khi các lĩnh vực sản xuất như xe năng lượng mới liên tục khát nhân sự. Nắm bắt xu hướng đó, các lớp đào tạo tự động hóa nở rộ, và theo một giáo viên tại Thai Châu (Chiết Giang), số cơ sở dạy nghề ở địa phương đã tăng gấp 4 đến 5 lần chỉ trong 2 năm. Lớp học luôn kín chỗ, với học viên từ ngành xây dựng chiếm khoảng 60-70%, tiếp đó là nhóm lập trình viên khoảng 20%.
Vị trí được nhắm tới nhiều là kỹ sư PLC, người lập trình bộ điều khiển cho nhà máy, bởi đây là cửa vào tương đối dễ với người có nền tảng phần mềm. Thực tế tuyển dụng cũng tạo động lực: kỹ sư Trần Hạo Vũ cho biết từng rải 2.000 hồ sơ mới xin được việc IT, nhưng khi chuyển sang tự động hóa, anh nhận 9 lời mời làm việc chỉ sau 1 tuần. Cuối cùng, anh chọn một nhà máy sản xuất pin ở Tô Châu với mức lương hơn 25 triệu đồng (1.000 USD).
Đi lên từ những sợi dây điện
Con đường chuyển nghề không hề bằng phẳng. Vương Vũ Tường, 26 tuổi, tốt nghiệp ngành máy tính tại Thành Đô, bỏ nghề từ năm 2024 vì khối lượng việc tăng mà lương chỉ ở mức 17-20 triệu đồng (700-800 USD). Lúc mới làm thợ phụ tại xưởng linh kiện ôtô, hằng ngày anh phải bóc nối hàng trăm sợi dây điện, tay dính đầy dầu máy, mà không được thợ chính hướng dẫn nhiều. Anh quyết định bỏ tiền học lớp chuyên sâu, rồi trúng tuyển vào một công ty xe năng lượng mới với mức lương hơn 42 triệu đồng (1.700 USD).
Cái giá phải trả khi rời phòng điều hòa
Môi trường nhà máy là thử thách thật sự với giới văn phòng. Anh Trần thường xuyên đi công tác, có năm vắng nhà tới 300 ngày, sinh hoạt chủ yếu ở nhà nghỉ và ăn cơm hộp, còn đồng nghiệp Trương Thạc của anh thậm chí chia tay bạn gái vì di chuyển liên tục. Tại các nhà máy đối tác, kỹ sư lắp ráp không có vị thế cao: anh Trương từng bị gọi dậy lúc nửa đêm để sửa máy, không gian làm việc chỉ vài mét vuông và quy định của xưởng rất khắt khe. Anh chia sẻ:
“Làm việc tại nhà máy giống như tự cô lập, liên tục gặp đồng nghiệp mới, đến địa điểm xa lạ và không có sự gắn kết”
Sự ổn định là thứ nhận lại
Bù lại những vất vả ấy là sự ổn định. Ngành tự động hóa chủ yếu xử lý sản phẩm tùy chỉnh theo nhu cầu khách hàng, đòi hỏi kỹ sư trực tiếp quan sát và thao tác tại hiện trường, nên anh Trương tin đây là kỹ năng AI chưa thể thay thế trong ngắn hạn. Với những người vừa mất việc như Tư Đồ, đó là ưu tiên cao nhất. Từ bỏ mức lương IT hơn 52 triệu đồng (2.100 USD), anh hy vọng sớm có việc tại nhà máy ở Thanh Đảo để duy trì khoản trả góp nhà 20 triệu đồng (800 USD) mỗi tháng.
Một tín hiệu khác củng cố niềm tin của anh: Kỹ thuật Điện và Tự động hóa đã trở thành ngành học được lựa chọn nhiều nhất trong kỳ thi đại học ở Trung Quốc, thay thế vị trí của ngành Máy tính 10 năm trước. Trước đó, thị trường nước này cũng từng ghi nhận những nghề mới xoay quanh robot, như nghề huấn luyện robot bằng thao tác rửa bát lặp lại, cho thấy lao động đang tự dịch chuyển về phía những nơi máy móc còn cần con người.
Góc nhìn từ Roboworld
Câu chuyện này nhắc rằng AI không chỉ lấy đi việc làm, nó còn đang đổi chỗ nhu cầu lao động từ màn hình xuống hiện trường. Với Việt Nam, nơi các xu hướng ứng dụng robot trong công nghiệp đang đến gần hơn với nhà máy vừa và nhỏ, người biết lập trình PLC, hiểu cảm biến và chịu xuống xưởng sẽ là nguồn lực khan hiếm. Bạn có thể nhìn thấy điều đó ngay trong một dự án tự động hóa, khi phần khó nhất thường không phải mua thiết bị mà là ghép thiết bị vào nhịp vận hành sẵn có.
Từ phía doanh nghiệp đang triển khai robot vận chuyển hay robot vệ sinh, chúng tôi cho rằng đội kỹ thuật nội bộ nên được chuẩn bị song song với thiết bị, thay vì chờ tới lúc máy về mới tìm người. Khi tự xây chưa kịp, các gói dịch vụ kỹ thuật và bảo hành có thể đóng vai trò cầu nối, nhưng năng lực hiểu quy trình tại chỗ vẫn nên nằm trong tay chính doanh nghiệp. Ở góc độ cá nhân, nếu bạn đang làm phần mềm và tò mò về nhà máy, đây có lẽ là thời điểm đáng để tìm hiểu, miễn là đã cân nhắc kỹ phần đánh đổi.
